metodlar? ??raitind? kütl?vi sosial-iqtisadi hadisl?r?n k?miyy?t v? keyfiyy?t t?r?fini

metodlar?

  ?st?r iqtisadi ist?rs? d? sosial
göst?ricil?r  daxili v? xarici prosesl?rin
t?siri il? daim dinamik olaraq d?yi?ir,müxt?lif qiym?tl?r ala bilir.Bu d?yi?iklikl?r
makroiqtisadi göst?ricil?rd? d? ba? verir.?qtisadiyyatda ba? ver?n prosesl?r
makroiqtisadi göst?ricil?rin h?cmind?,qurulu?unda d?yi?iklikl?r? s?b?b olur.Bu
d?yi?iklikl?rin t?dqiqi, öyr?nilm?si, ortaya ç?xar?lmas? üçün müx?lif
metodlardan istifad? olununur.Bunlardan ?n ?sas? da statistik metodlar hesab
olunur.

We Will Write a Custom Essay Specifically
For You For Only $13.90/page!


order now

 
Statistika konkret zaman v? m?kan ??raitind? kütl?vi sosial-iqtisadi
hadisl?r?n  k?miyy?t v? keyfiyy?t t?r?fini
birbirind?n ay?rmadan öyr?n? bir elm sah?sidir. Makroiqtisadi göst?ricil?rin t?diqi
üçün statistikan?n metodlar? çox mühüm ?h?miyy?t?  malikdir.

 Statistikan?n?n üç m?rh?l?si vard?r v? h?rbirind?
f?rqli metodlardan istifad? edilir. Statisikan?n birinci m?rh?l?si mü?ahid?dir.Bu m?rh?l?d? mü?ahid?
obyekti haqq?nda ilkin m?lumtalar toplan?l?r.

 
?kinci m?rh?l? qrupla?d?rma v? yekunla?d?r.Burada mü?ahid? zaman?
toplan?lm?? m?lumatlar k?miyy?t v? keyfiyy?t ?lam?tl?ri üzr? qrupla?d?r?l?r v?
yekun n?tic?l?r ortaya ç?xar?l?r.

 
Üçüncü m?rh?l?  is? t?hlildir.Bu
metodlardan istifad? edil?r?k m?lumatlar t?hlil edilir v? q?rarlar verilir.Bu m?rh?l?d?
mütl?q v? nisbi k?miyy?tl?r,variasiya göst?ricil?ri,orta k?miyy?tl?r,dinamika
s?ralar?,indeksl?r v? s. kimi statistik metodlardan istifad? edil?r?k yekun n?ticl?l?r?
g?linir.

   Makroiqtisadi göst?ricil?rin öyr?nilm?si
üçün onlar?n statistik t?dqiqat?n? apar?lmas? vacibdir.Makroiqtisadi göst?ricil?r
yuxar?da sadalanan metodlar vasit?sil? t?dqiq edilir,ara?d?r?l?r.

  Makroiqtisadi göst?ricil?rin statistik t?dqiqinin
mühüm m?s?l?l?rind?n biri  d?
dinamikadak? qanunauy?unluqlar?n? ortaya ç?xarmaqd?r.Bunun üçün dinamika
s?ralar?n?n ümumil??dirici analitik göst?ricil?rini hesablamal? v? onun xüsusi
üsullarla i?l?nm?sini v? modell??dirilm?sini h?yata keçirm?k,sosial v? iqtisadi
prosesl?rin g?l?c?k inki?af?n? proqnozla?d?rmaq laz?md?r

  Sosial-iqtisadi hadis?l?ri zaman etibar? il?
d?yi??r?k öyr?nm?k Statistika elminin praritet m?s?l?l?rind?n
biridir.Sosial-iqtisadi hadisl?l?rin zman etibar? il? d?yi?ilm?sini öyr?nm?k
üçün dinamika s?ralar? qurulur.

  Sosial-iqtisadi hadis?l?rin zaman eyibar? il?  d?yi?ilm?sini xarakteriz? ed?n statistika göst?ricil?ri
s?ras?na dinamika s?ras? deyilir. XX ?srin iyirminci ill?rind? Dinamika
s?ralar?n?n statistik i?l?nm?si üsullar?n?n intensiv inki?af etdirilm?sin?
ba?lanm??d?r. Çünki bu dövrd?n ayr?-ayr? ölk?l?rin iqtisadi inki?af?nda ciddi d?yi?iklikl?r
ba? verm?y? ba?lam??d?r. Bu hadis? v? prosesl?rin inki?af qanunauy?unluqlar?n?,
onlar?n meyll?rini a?kar etm?k üçün mü?ahid? n?tic?sind? toplanm?? m?lumat?
dinamika s?ralar? ??klind? sistem? salmaq böyük ?h?miyy?t k?sb edirdi. Hadis?l?rin
zamanda d?yi?ilm?sini t?hlil etm?k üçün dinamika s?ralar?n? qurmaq t?l?b
olunurdu.

  Hadis?l?r
aras?ndak? fasil?l?r artd?qca onlar?n k?miyy?t v? keyfiyy?t v?ziyy?ti daha çox
f?rql?nir. M?s?l?n, Az?rbaycan Respublikas?nda 1990-c? ild? s?nayed? muzdla i?l?y?nl?rin
orta illik say? 420,6 min n?f?r oldu?u halda, 1998-ci ild? 205,7 min n?f?r olmu?dur,
y?ni 214,9 min n?f?r azalm??d?r. Bu k?miyy?t d?yi?m?sidir. Bununla b?rab?r bu
dövr ?rzind? ciddi keyfiyy?t d?yi?m?l?ri – f?hl?l?rin ixtisaslar?, t?hsil s?viyy?si
v? onlar?n dig?r keyfiyy?t göst?ricil?ri xeyli yüks?lmi?dir. Sosial-iqtisadi
hadis?l?rin zamanda d?yi?ilm?si prosesi bir çox amill?rin t?sirini özünd? ?ks
etdirir. Dem?li, vaxt bir çox amill?rin t?sir d?r?c?sini ?hat? edir.
Sosialiqtisadi hadis?l?r daxili amill?rin t?siri alt?nda vaxt?n d?yi?ilm?si il?
d?yi?ir, lakin 16 xarici görünü?d?n bu d?yi?m?l?r vaxt?n d?yi?m?l?ri t?siri
alt?nda özünü biruz? verir. Dinamika s?ralar?n?n t?dqiqi sosial-iqtisadi hadis?l?rin
inki?af prosesini xarakteriz? etm?y?, onlar?n inki?af qanunauy?unluqlar?n?
a?kar etm?y?, inki?af meylini v? sür?tini göst?rm?y? imkan verir. Statistika
mü?ahid?si ?sas?nda toplanan m?lumat münt?z?m olaraq dinamika s?ralar? ??klind?
sisteml??dirilir. Dinamika s?ralar?n? düzgün t?dqiq etm?k üçün onlar?n növl?rini
bilm?k laz?md?r. Vaxt ?lam?tin? gör? dinamika s?ralar? an v? fasil? dinamika s?ras?na
ayr?l?r. An dinamika s?ralar?nda s?ran?n s?viyy?si mü?yy?n tarix? verilir. M?s?l?n,
statistika mü?ahid?si n?tic?sind? ?halinin say?, k?nd t?s?rrüfat? ma??nlar?n?n
say? v? gücü, malqaran?n say?, ticar?td? ?mt?? qal??? v? s. haqq?nda toplan?lan
m?lumat an dinamika s?ras? ??klind? sisteml??dirilir. Fasil?li dinamika
s?ralar?nda s?ran?n s?viyy?si sosial-iqtisadi hadis?l?rin h?cmini mü?yy?n vaxt ?rzind?
ifad? edir. An dinamika s?ras?ndan f?rqli olaraq, fasil?li dinamika s?ralar?n?n
s?viyy?l?rini c?ml?m?k olar v? iqtisadi m?nas? olam göst?ricil?r al?nar. Bel? c?ml?m?
n?tic?sind? daha iri dövr ?rzind? hadis?nin s?viyy?sini xarakteriz? etm?k
mümkündür.

  Dinamika
s?ralar?n?n elmi t?hlili onlar?n düzgün qurulmas?ndan as?l?d?r. Statistika
mü?ahid?l?ri n?tic?sind? toplan?lan m?lumat?n dinamika s?ralar? ??klind?
qurulmas?n?n elmi prinsipl?rin? ?m?l olunmal?d?r. Müqayis?li verilm?y?n m?lumat?n
dinamika s?ras?n? t?hlil etm?k olmaz. Dinamika s?ralar?n?n düzgün qurulmas?n?n
mühüm t?l?bl?rind?n biri h?r bir s?ran?n bütün s?viyy?l?rinin müqayis?li ??kild?
olmas?d?r. Sosial- iqtisadi hadis?l?rin zaman ??raitind? inki?af?nda, h?r ?eyd?n
?vv?l, k?miyy?t d?yi?iklikl?ri, mü?yy?n m?rh?l?d? is? hadis?nin qanunauy?un d?yi?ilm?sin?
g?tirib ç?xaran s?çray??l? keyfiyy?t d?yi?iklikl?ri ba? verir. Bununla ?laq?dar
olaraq dinamika, prosesl?rin öyr?nilm?sin? elmi yana?ma t?l?b edir ki, uzun
vaxt dövrünü ?hat? ed?n s?ran? eyni inki?af qanunu il? xarakteriz? olunan m?cmuyun
inki?af? eyni keyfiyy?tli dövrl?rd? birl??dirilsin. M?s?l?n, Az?rbaycan
Respublikas?nda ümumi m?hsulun milli g?lirin, ?sas istehsal fondlar?n?n v? bir
s?ra dig?r göst?ricil?rin 1941-1950-ci v? sonuncu ill?rd? d?yi?ilm?sini
xarakteriz? ed?n dinamika s?ras?n? qurmaq v? onu t?hlil etm?k m?nas?z n?tic?y?
g?tirib ç?xara bil?r. Bel? ki, 1941-1945, 1946-1950-ci v? 1950-ci ild?n sonrak?
dövrl?rd? f?aliyy?t göst?r?n qanunauy?unluqlar bir-birind?n ciddi f?rql?nirl?r.
M?lum oldu?u kimi 1941- 1945-ci ill?rd? respublika müharib? dövründ?,
1946-1950-ci ill?rd? xalq t?s?rrüfat?n?n b?rpas?, sonrak? ill?rd? is?
respublikan?n iqtisadi inki?af dövründ? müvafiq f?aliyy?t göst?r?n
qanunauy?unluqlar mövcud olmu?dur. Dem?li, dinamik prosesl?rin elmi xarakteriz?si
ancaq eyni keyfiyy?tli dövrl?r ?sas?nda veril? bil?r. T?crüb?d? çox tez-tez
inzibati ?razi d?yi?iklikl?ri ba? verir. Bel? d?yi?iklikl?rin n?tic?sind? m?lumat?n
müqayis?liliyi pozulur. Ona gör? dinamika s?ralar?n?n elmi qurulmas?n?n mühüm
prinsipl?rind?n biri d? s?ran?n s?viyy?l?rinin ?razi c?h?td?n müqayis?li
olmas?d?r. Bazar iqtisadiyyat? ??raitind? bel? hallara daha çox rast 21 g?lin?c?kdir.
Bu zaman dinamika s?ralar?n?n s?viyy?l?rini müqayis?li ??kl? salmaq üçün ?vv?lki
s?viyy?l?ri müvafiq hesablama ?sas?nda müasir s?rh?dd? ifad? etm?k laz?md?r.
Dinamika s?ralar?n?n düzgün qurulmas?n?n mühüm prinsipl?rind?n biri dinamika
s?ralar?n?n s?viyy?l?rinin ?hat? olunan obyektl?rin dair?si üzr? müqayis?li
olmas?d?r. Obyektin bir hiss?sinin bu tabeçilikd?n dig?r tabeçiliy? keçm?si n?tic?sind?
s?ran?n s?viyy?l?rinin müqayis?liliyi pozulur. H?min obyekt daxilind? yeni
yarad?lm?? sex, mü?ssis? ?m?l? g?l?rs?, yaxud s?radan ç?xm?? mü?ssis? f?aliyy?tini
dayand?rarsa, dinamika s?ralar?n?n s?viyy?l?rinin müqayis?liliyi pozulmaz.
Obyektl?rin ?hat? dair?si üzr? s?viyy?l?rinin müqayis?liliyini t?min etm?k üçün
dinamika s?ralar?n?n qovu?durulmas? metodundan istifad? edilir. Obyektin ?hat?
dair?si üzr? ba? vermi? d?yi?iklik ?sas?nda iki s?ra yaran?r. Birinci s?ra d?yi?iklik
apar?lan dövr? q?d?r olan, ikinci is? d?yi?iklikd?n sonra ?m?l? g?l?n s?ra
olur. H?r iki s?radan yeni bir s?ra t??kil olunmas?na dinamika s?ralar?n?n
qovu?durulmas? deyilir. S?ralar?n qovu?durulmas? ?msal v? faiz ??klind? h?yata
keçiril? bil?r. ?msal üsulu il? s?ralar? qovu?durmaq üçün d?yi?iklik ba? vermi?
dövrd? yeni s?ran?n s?viyy?sini h?min dövrd?ki köhn? s?ran?n s?viyy?sin? bölüb
al?nm?? ?msal? ?vv?lki s?ran?n s?viyy?l?rin? vurmaq laz?md?r

 
Sosial-iqtisadi hadis?l?rin dinamikas?n? qurmaqda m?qs?d müxt?lif
nöqteyin?z?rd?n onlar?n inki?af prosesini xarakteriz? etm?kdir. Bu zaman
dinamika s?ras?n? xarakteriz? etm?k üçün bir s?ra göst?ricil?rd?n istifad?
olunur. Dinamika s?ralar?n?n xarakteristikas?nda istifad? edil?n göst?ricil?rd?n
mütl?q art?m?, art?m sür?tini, nisbi art?m? v? bir faiz nisbi art?m?n mütl?q
qiym?tini göst?rm?k olar. Bu göst?ricil?r vasit?sil? dinamika s?ras?n?n
ayr?-ayr? s?viyy?l?rinin d?yi?m?sinin intensivliyi xarakteriz? olunur.
Sosial-iqtisadi hadis?l?rin hans? s?viyy?d? inki?af?n? göst?r?n h?r bir mütl?q
s?viyy? özlüyünd? ümumil??dirici göst?ricidir. Hadis?l?rin dinamikas?nda ba?
vermi? d?yi?iklikl?ri a?kar etm?k üçün s?ran?n s?viyy?l?rini bir-biril? müqayis?
etm?k laz?md?r. Bel? bir müqayis? n?tic?sind? dinamika s?ras?n?n analitik göst?ricil?ri
24 hesablan?l?r. Dinamika s?ras?n?n analitik göst?ricil?ri h?m ?sas, h?m d?
silsil?vi qaydada hesablana bil?r. Müqayis? üçün ?sas götürülmü? dövrün s?viyy?sin?
gör? mü?yy?nl??diril?n göst?ricil?r ?sas qaydada hesablanm?? dinamika göst?ricil?ri
adlan?r. Özünd?n qabaqk? dövrün s?viyy?sin? gör? mü?yy?nl??diril?n göst?ricil?r?
silsil?vi qaydada hesablanm?? dinamika göst?ricil?ri deyilir. Sosial-iqtisadi
hadis?l?rin inki?af qanunauy?unluqlar?n? xarakteriz? ed?n s?viyy? müqayis? üçün
?sas dövr götürülür. M?s?l?n, müqayis? üçün ?sas uzun müdd?t Böyük V?t?n
Müharib?sind?n qabaqk? 1940-c?, sonra 1950-ci, 1955-ci, 1970- ci, 1980-c?, 1985
v? 1990-c? ill?rin s?viyy?l?ri götürülür. Müqayis? üçün ?sas dövrün götürülm?si
tarixi, v? iqtisadi c?h?td?n ?sasland?r?lmal?d?r. ?sas dövrün hadis?l?ri mü?yy?n
inki?af m?rh?l?sini ?ks etdirm?lidir. Mütl?q art?m: Sosial-iqtisadi hadis?l?rin
dinamikada t?hlilinin mühüm göst?ricil?rind?n biri mütl?q art?md?r. Dinamika
s?ras?n?n sonrak? s?viyy?si il? müqayis? üçün ?sas götürülmü? s?viyy?
aras?ndak? f?rq? mütl?q art?m deyilir. Mütl?q art?m s?ran?n sonrak? s?viyy?sinin
müqayis? üçün ?sas götürülmü? s?viyy?d?n n? q?d?r çox v? ya az oldu?unu göst?rir.
Mütl?q art?m? silsil?vi qaydada hesablamaq üçün s?ran?n h?r bir sonrak? s?viyy?sind?n
?vv?lki s?viyy?ni ç?xmaq laz?md?r. Mütl?q art?m? ?sas qaydada hesablamaq üçün
s?ran?n h?r bir sonrak? s?viyy?sind?n müqayis? üçün ?sas götürülmü? s?viyy?ni
ç?xmaq laz?md?r.

  Sosial-iqtisadi
hadis?l?rin inki?af sür?tini xarakteriz? etm?k üçün art?m sür?ti göst?ricisind?n
çox tez-tez istifad? olunur. Art?m sür?ti s?ran?n sonrak? s?viyy?sinin ?vv?lki
s?viyy?d?n neç? d?f? (faiz) çox v? ya az artd???n? göst?rir. Art?m sür?ti ?msal
v? ya faiz ??klind? hesablan?r. T?dqiqat?n v?zif?sind?n as?l? olaraq art?m sür?ti
d? silsil?vi v? ya ?sas qaydada hesablana bil?r. Silsil?vi qaydada art?m sür?tini
hesablamaq üçün s?ran?n sonrak? s?viyy?sini özünd?n qabaqk? s?viyy?y? bölm?k v?
al?nan n?tic?ni faiz ??klind? ifad? etm?k üçün 100-? vurmaq laz?md?r. ?sas
qaydada art?m sür?tini hesablamaq üçün s?ran?n h?r bir sonrak? s?viyy?sini
müqayis? üçün ?sas götürülmü? s?viyy?y? bölm?k laz?md?r. Art?m sür?ti faiz ??klind?
a?a??dak? düsturlarla hesablan?r. Mütl?q art?m?n müqayis? üçün ?sas götürülmü?
s?viyy?y? nisb?ti nisbi art?m adlan?r. Nisbi art?m?n hesablanmas?n?n dig?r
üsulundan biri d? art?m sür?tind?n 100-ü ç?xmaqd?r (art?m sür?ti ?msal ??kilind?
hesablan?rsa, vahidi ç?xmaq 27 laz?md?r). Bir faiz nisbi art?m?n mütl?q qiym?ti:
Sosial-iqtisadi hadis?l?rin dinamikas?n?n t?hlilind? istifad? olunan mühüm göst?ricil?rd?n
biri d? nisbi art?m?n mütl?q qiym?ti göst?ricisidir. Bu göst?ricinin iqtisadi t?hlild?
mü?yy?n ?h?miyy?ti vard?r. Art?m sür?tinin inki?af meyli v? yaxud eyni s?viyy?d?
qald??? mü?ahid? olundu?u halda bel?, bir faiz nisbi art?m?n mütl?q qiym?ti
arta bil?r. Bir faiz nisbi art?m?n mütl?q qiym?tini hesablamaq üçün mütl?q
art?m? nisbi art?ma bölm?k laz?md?r.

  S?ran?n s?viyy?l?ri
?sas?nda hesablanm?? dinamika göst?ricil?ri vaxta gör? d?yi?irl?r. ?ll?r üzr? d?yi??n
bu dinamika göst?ricil?rini ümumil??dirm?k üçün orta k?miyy?t hesablamaq
laz?md?r. K?nd t?s?rrüfat? m?hsulu istehsal? h?r bir ilin iqlim ??raitind?n
as?l? oldu?una gör? d? orta göst?ricil?rd?n istifad? etm?k z?rur?ti vard?r.
Sosial – iqtisadi hadis?l?rin inki?af qanunauy?unluqlar?n? xarakteriz? etm?k
üçün çox tez-tez orta s?viyy? göst?ricisind?n istifad? edilir. Orta s?viyy?nin
hesablanmas? dinamika s?ras?n?n növün? uy?un olaraq h?yata keçirilir. Ard?c?l
fasil?li dinamika s?ralar?nda s?ran?n orta s?viyy?sini hesablamaq üçün s?ran?n
s?viyy?l?rini c?ml?yib s?viyy?l?rin c?min? bölm?k laz?md?r, y?ni hesab? orta k?miyy?tin
sad? düsturu ?sas?nda hesablan?r

  Dinamika
s?ras?n?n s?viyy?l?ri tam olmayan s?ralar, y?ni ard?c?l olmayan dövrl?r ??klind?
ifad? olunarsa, s?ran?n orta s?viyy?si hesab? orta k?miyy?tin ç?kili düstürü il?
hesablanmal?d?r.

 Dinamika
s?ras?n?n t?hlilind? mühüm ?h?miyy?t? malik olan orta göst?ricil?rd?n biri orta
mütl?q art?md?r. Orta mütl?q art?m mü?yy?n dövr ?rzind? s?ran?n s?viyy?sinin
orta hesabla n? q?d?r artd???n? v? ya azald???n? göst?rir

  Dimanika
s?ralar?n?n t?hlilind? ?sas meylin a?kar edilm?si mühüm yer tutur.
Sosial-iqtisadi hadis?l?rin inki?af qanunauy?unlu?unu mü?yy?n etm?k üçün
onlar?n ?sas meylini a?kar etm?k laz?md?r. Sosial-iqtisadi hadis?l?rin ?sas
meylini mü?yy?n etm?k üçün bir s?ra üsullardan istifad? edilir. Dinamika
s?ralar?n?n ?sas meylinin a?kar edilm?sind? istifad? edil?n ?n sad? üsullardan
biri dövrl?rin iril??dirilm?si v? iri dövrl?r üzr? orta k?miyy?tl?rin
hesablanmas?d?r. Dinamika s?ras?n?n ?sas meylinin dövrl?rin iril??dirilm?si il?
a?kar edilm?si üsulundan, xüsusil? k?nd t?s?rrüfat? sah?sind? daha çox istifad?
edilir. Çünki k?nd t?s?rrüfat?nda m?hsul istehsal? üçün bir il ?lveri?li oldu?u
halda, dig?r ild? ?lveri?siz olur. Ona gör? d? k?nd t?s?rrüfat?nda illik s?viyy?l?rind?n
ibar?t olan dinamika s?ralar?ndan üçillik, be?illik dinamika s?ralar?na keçdikd?
hadis?l?rin ?sas inki?af meylini daha ayd?n a?kar etm?k mümkün olur.

 
Sosila-iqtisadi hadis?l?rin ?sas meylinin mü?yy?nl??dirilm?sind? ?n çox
istifad? olunan üsullardan biri sürü?k?n orta k?miyy?t 36 üsuludur. Sürü?kün
orta k?miyy?tl?r dinamika s?ras?ndak? t?sadüfü k?narla?malar? aradan qald?rma?a
v? s?ran?n ?sas meylini a?kar etm?k üçün imkan yarad?r. Dinamika s?ras? ?sas?nda
ard?c?l sürü?dürül?n dövrl?r üzr? hesablan?lan orta k?miyy?tl?r? sürü?k?n orta
k?miyy?tl?r deyilir. Sürü?k?n orta k?miyy?tl?r s?ran?n üç, be?, yeddi v? daha
çox s?viyy?l?ri ?sas?nda hesablana bil?r. Üç s?viyy? ?sas?nda sürü?k?n orta k?miyy?ti
hesablamaq üçün birinci üç s?viyy?nin c?mini üç? bölüb s?ran?n ikinci s?viyy?sini,
s?ran?n ikinci, üçüncü v? dördüncü s?viyy?l?rinin c?mini üç? bölüb s?ran?n
üçüncü s?viyy?sini v? i.a. almaq olar. Sürü?k?n orta k?miyy?t be? s?viyy? ?sas?nda
hesabland?qda, s?ran?n birinci be? s?viyy?sinin c?mini be?? bölüb s?ran?n
üçüncü s?viyy?sini v? s. al?r?q. Sürü?k?n orta k?miyy?t s?ran?n üç üzvü ?sas?nda
hesabland?qda s?ran?n birinci v? ax?r?nc? s?viyy?l?ri, be? s?viyy? ?sas?nda
hesabland?qda is? s?ran?n iki ?vv?lki v? iki ax?r?nc? s?viyy?l?ri olmur, y?ni
s?ran?n s?viyy?l?ri müvafiq miqdarda azal?r.